Specustawa o koronawirusie

W związku z panująca sytuacją epidemiczną 8 marca weszła w życie ustawa o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (inaczej: specustawa koronawirusowa). Obowiązuje tylko od dwóch tygodni, czego następstwem jest brak jakichkolwiek komentarzy prawniczych czy odniesień doktrynalnych, jednak z dużą uwagą, jeżeli nie dokładnie pod lupą specustawa została rozpatrzona przez media społecznościowe. Co nie trudno zauważyć, poszczególne artykuły jedynie fragmentarycznie odnoszą się do całości ustawy, komentując tylko te przypadki, które mają największy rozgłos w społeczeństwie. Ale, jak się wydaje, gdy idzie o ograniczenie naszych praw – warto wiedzieć wszystko. Nasza kancelaria prawna dba o swoich klientów i postanowiła zebrać pełny obraz doniesień medialnych, dotyczący specustawy. Oto najważniejsze z nich.

W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że z art. 1 i 2 specustawy wynika, że stosuje się ją do zapobiegania oraz zwalczania zakażenia wirusem SARS-CoV-2 i rozprzestrzeniania się choroby zakaźnej u ludzi, wywołanej tym wirusem. Czyli jakiekolwiek podejmowane działania przewidziane w ustawie muszą bezpośrednio wynikać z zagrożenia tym wirusem. Niedopuszczalne jest stosowanie opisanych w specustawie mechanizmów do innych celów, czy z innych przyczyn. Odmiennie przedstawia się jednak sytuacja, gdy przepisy zostały dodane albo zmienione w odrębnych (innych) ustawach – wówczas stają się one integralną częścią tych ustaw, a nie są wyłącznie regulacjami specjalnymi związanymi z walką z koronawirusem i można je stosować również w innym celu.

Idąc dalej na mocy art. 3 specustawy pracodawca ma możliwość zlecić pracownikom wykonywanie pracy poza miejscem jej stałego wykonywania (praca zdalna regulowana przez przepisy Rozdziału IIb Działu Drugiego Kodeksu pracy). Warto zaznaczyć, że nie jest to obowiązkiem pracodawcy, a jeżeli na to się zdecydował to musi wyposażyć pracownika w wszystkie potrzebne materiały i narzędzia służące do wykonywania pracy, a także ciąży na na nim obowiązek opieki nad życiem i zdrowiem pracownika, za które w godzinach pracy zdlanej ponosi odpowiedzialność na tych samych zasadach co w zwykłym trybie pracy.

Nie chcę w tym miejscu pominąć pracowników placówek państwowych. Jednostki samorządu terytorialnego zarówno wykonują zadania publiczne, jak i pełnią funkcję pracodawcy. Urząd jako pracodawca podlega przepisom prawa pracy, ale nie regulują one w sposób szczegółowy kwestii jego obowiązków w przypadku wystąpienia wirusa czy innej choroby zakaźnej. Dlatego dziś, gdy sytuacja epidemiologiczna robi się poważna, JST analizują specustawę, pozostają w kontakcie z lokalnymi stacjami sanepidu i czekają na rozwój wypadków. Jest to kwesia szczególnie ważna gdyż należy zapewnić ciągłość działania jednostki samorządu i możliwość realizowania przez nią wszystkich zadań. Nakazanie pracownikom wykonywania pracy zdalnej musi być więc poprzedzone analizą na ile jest to możliwe pod względem technicznym (dostęp do systemów, danych itp.), bezpieczeństwa (zapewnienie ochrony i poufności danych, integralności systemów informatycznych itp.), ale i ciągłości wykonywania zadań jednostki. Polecenie takie może wydać kierownik urzędu, czyli wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta lub marszałek województwa, a w stosunku do pracowników jednostek organizacyjnych, osoba kierująca daną jednostką. Polecenie może dotyczyć zarówno pojedynczych pracowników, grup pracowników (oznaczonych imiennie bądź w inny sposób), a nawet wszystkich pracowników. Istotne jest, że polecenie musi wskazywać precyzyjnie czas przez jaki pracownik ma wykonywać pracę poza miejscem stałego jej wykonywania oraz zakres tej pracy. Również na podstawie tej ustawy minister właściwy do spraw zdrowia publicznego wydał rozporządzenie, dotyczące urzędów administracji publicznej oraz jednostek organizacyjnych wykonujących zadania o charakterze publicznym. W okresie stanu zagrożenia epidemicznego, tj. od dnia 14 marca 2020 r. do odwołania, mogą wprowadzić ograniczenia w wykonywaniu zadań do wyłącznie niezbędnych do zapewnienia pomocy obywatelom oraz innych zadań (określonych przez ten urząd lub jednostkę) w sposób wyłączający bezpośrednią obsługę interesantów. Decyzję o rodzaju i formie wprowadzanych ograniczeń podejmuje kierownik urzędu lub kierujący jednostką. Jednocześnie niezbędne jest zawiadomienie o wprowadzonych ograniczeniach, tj. ogłoszenie na stronie internetowej oraz w siedzibie urzędu lub jednostki.

A jak wygląda kwestia wyjazdów służbowych?

O tym już nie wspomniano w ustawie. Zapewne każda firma będzie rozstrzygać ten problem w sposób indywidualny. Osoby, które nie będą chciały wyjechać służbowo, ze względu na obawę o swoje zdrowie, mogą powołać się artykuł 210 Kodeksu pracy: „W razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego”.

Idąc po kolei art. 4 omawianej ustawy reguluje kwestię opieki nad dziećmi a dokładniej mówiąc dodatkowego zasiłku opiekuńczego .  Nowe świadczenie można pobierać za okres maksymalnie 14 dni, które nie wliczają się do rocznego limitu zasiłku opiekuńczego, za opiekę nad dzieckiem poniżej 8 roku życia. Są też sugestię żeby taki zasiłek rozszerzyć na sytuacje opieki nad dzieckiem do 15 roku życia. W ustawie zapisano też, że za okres pobierania dodatkowego zasiłku nie wypłaca się podstawowego zasiłku opiekuńczego. Nie można zatem pobierać dwóch świadczeń naraz, ale w praktyce będzie można liczyć na dodatkowe dni, za które będzie można otrzymać zasiłek.

Art. 5 specustawy wprowadza także zwolnienie z kontroli na lotniskach dla służb medycznych.

Art. 6 tej ustawy  zakłada możliwość dokonywania zamówień na towary lub usługi niezbędne do przeciwdziałania COVID-19, bez stosowania przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych. Może to nastąpić w przypadku, gdy przedmiotem zamówienia są towary lub usługi niezbędne do przeciwdziałania COVID-19. Wówczas nie stosuje się przepisów powyżej wskazanej ustawy, ale tylko w sytuacji, gdy zachodzi wysokie prawdopodobieństwo szybkiego i niekontrolowanego rozprzestrzeniania się choroby lub jeżeli wymaga tego ochrona zdrowia. To oznacza, że szpitale będą mogły łatwiej i szybciej uzupełniać braki w wyposażeniu. Dodatkowo minister właściwy do spraw zdrowia publicznego może określić ceny maksymalne produktów leczniczych do walki z COVID-19 co jest związane z zamiarem zapobiegnięcia spekulacji tychże cen. W tym kontekście należy też wskazać, że farmaceuta posiadający prawo wykonywania zawodu będzie mógł wystawić receptę pacjentowi, którego życia jest zagrożone ze względu na koronawirus.

Świadczenia opieki zdrowotnej, w tym transportu sanitarnego, wykonywane w związku z przeciwdziałaniem COVID-19, są udzielane przez podmioty wykonujące działalność leczniczą wpisane do wykazu, opracowywanego przez dyrektora oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w porozumieniu z wojewodą. Warte uwagi również to, że w celu zapobiegania szerzeniu się Koronawirusa osoby chore albo osoby podejrzane o zachorowanie na choroby zakaźne mogą podlegać obowiązkowej hospitalizacji w związku z czym minister właściwy do spraw zdrowia publicznego może nałożyć na podmiot leczniczy zadanie dotyczące zmian w strukturze organizacyjnej (na przykład przekształcenie oddziału w oddział zakaźny), dotyczy to samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, jednostek budżetowych lub spółek kapitałowych z większościowym lub jedynym udziałem Skarbu Państwa. Zapewnione będą środki finansowe na pokrycie związanych z takimi działaniami wydatków.

Kolejnym tym razem nie ogranieczeniem, ale zwolnieniem w związku z powyższym akapitem  jest to, że  w przypadku nagłej potrzeby zwiększenia liczby miejsc czy pojedynczych pomieszczeń (i związane z tym działania: projektowania, budowy, przebudowy, utrzymania i rozbiórki obiektów budowlanych, w tym zmiany sposobu użytkowania) do walki z koronawirusem, będzie można pominąć przepisy prawa budowlanego, a także ustaw o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym  oraz ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jest to przewidziane po to, żeby skrócić czas na dostosowanie się do aktualnych  warunków, szybkiego reagowania na obecnie panującą sytuację  jak również w celu zwiększenia efektywności wykonywania przepisów dotyczących chorób zakażnych.

Regulacja przewiduje też zmiany dotyczące wykorzystania wiedzy i kwalifikacji posiadanych przez żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową w zakresie szerszym niż te wynikające z pełnionych obowiązków w ramach posiadanej specjalności wojskowej i wojskowego przeszkolenia. Chodzi tu o przygotowania wojskowych w celu dostosowania ich umiejętności na wypadek wprowadzenia  ewentualnego stanu wyjątkowego.

Ważnymi zmianami objęte jest również Prawo oświatowe. Na podstawie przepisów dodanych do ustawy –  Prawo oświatowe minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może czasowo ograniczyć lub zawiesić funkcjonowanie jednostek systemu oświaty na obszarze kraju lub jego części. Minister ten wydał stosowne rozporządzenie i ograniczył funkcjonowanie szkół, przedszkoli i innych placówek na okres od 12 do 25 marca 2020 r. Podobne rozwiązania przewidziano również w prawie dotyczącym funkconowania szkół wyższych.

Poszerzenie kompetencji administracji publicznej

Na wniosek ministra właściwego do spraw zdrowia publicznego Premier uzyska możliwość nałożenia obowiązków na spółki lecznicze i  jednostki samorządu terytorialnego, a także wydawania poleceń innym podmiotom w tym przedsiębiorcom. Polecenia takie są wydawane w drodze decyzji administracyjnej, podlegają one natychmiastowemu wykonaniu z chwilą ich doręczenia lub ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów, na wniosek wojewody, będzie mógł także w związku z przeciwdziałaniem COVID-19 wydawać polecenia obowiązujące osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej a także przedsiębiorców. Takie polecenie podlega natychmiastowemu wykonaniu. W celu wykonania takiego polecenia  dojdzie do umowy zawartej z przedsiębiorcą przez wojewodę (przedstawiciela rządu w terenie) i będzie to finansowane ze środków budżetu państwa z części, której dysponentem jest wojewoda. W przypadku odmowy zawarcia przez przedsiębiorcę umowy, zadania wykonywane będą na podstawie decyzji administracyjnej, która będzie podlega natychmiastowemu wykonaniu. Polecenia takie mogą być wydawane ustnie, telefonicznie, za pomocą środków komunikacji elektronicznej z późniejszym dopełnieniem wszystkich fornalności.

Zakres możliwych do nałożenia obowiązków został określony w art. 10 ust. 3. Nałożone obowiązki będą zadaniami zleconymi z zakresu administracji rządowej, dla której muszą zostać zapewnione środki finansowe z budżetu państwa. Nałożenie na samorząd dodatkowych obowiązków, nieokreślonych w ustawie, to sytuacja bardzo wyjątkowa, naruszająca samodzielność jednostek samorządu terytorialnego. Może być więc zastosowana wyjątkowo i tylko w niezbędnym zakresie. Co istotne, specustawa nie przewiduje dla samorządów żadnych środków ochrony np. sądowej. W efekcie nie mają możliwości niewykonania polecenia Prezesa Rady Ministrów. Wskutek tego jednostki samorządu terytorialnego mogą uzyskiwać z budżetu państwa dotacje celowe na wsparcie realizacji zadań wynikających z przepisów o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (art. 51 ust. 3 ustawy z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego).

Również, według nowych przepisów w skrajnym przypadku, gdy stan epidemii i zagrożenia przekroczy możliwość działania administracji rządowej i samorządów, rząd może rozporządzeniem określić zagrożony obszar wraz ze wskazaniem rodzaju strefy, na którym wystąpił stan epidemii lub stan zagrożenia epidemicznego oraz rodzaj stosowanych na tym terenie rozwiązań.

Wojewoda, jako organ terenowej administracji rządowej, nie został pominięty w specustawie. Może on wydawać polecenia obowiązujące m.in. organy samorządu terytorialnego, samorządowe osoby prawne oraz samorządowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej (art. 11). Specustawa nie wskazuje co może być treścią poleceń wojewody, ale jednoznacznie wskazuje, że nie mogą one dotyczyć np. rozstrzygnięć co do istoty sprawy załatwianej w drodze decyzji administracyjnejgdyż byłoby to obejście prawa i naruszenie samodzielności JST, a czasami, gdy wojewoda jest organem odwoławczym – naruszenie instancyjności i prawa jednostki do dwukrotnego merytorycznego rozpoznania sprawy.  Aby zapewnić szybkość działania i tym samym zwiększyć skuteczność poleceń, mogą one być wydawane ustnie, telefonicznie, za pomocą środków komunikacji elektronicznej lub za pomocą innych środków łączności. W tych przypadkach treść oraz istotne motywy takiego załatwienia sprawy powinny być utrwalone w aktach w formie protokołu lub podpisanej przez stronę adnotacji. Ponadto polecenia wojewody podlegają natychmiastowemu wykonaniu. Jeżeli jednak adresat nie zgadza się z treścią polecenia, może zwrócić się do właściwego ministra (przy czym nie ma w specustawie wskazania właściwości), który może wstrzymać wykonanie poleceń i wystąpić z wnioskiem do Prezesa Rady Ministrów o rozstrzygnięcie sporu.

W ustawie o zarządzaniu kryzysowym został dodany nowy przepis (art. 21b) na mocy którego wójt (burmistrz, prezydent miasta) został zobowiązany do określenia szczególnych form udzielania pomocy dla lokalnej społeczności na potrzeby zapewnienia ochrony lokalnej społeczności w sytuacji kryzysowej lub możliwości wystąpienia sytuacji kryzysowej. Organ wykonawczy gminy musi sporządzić wykaz tych szczególnych form oraz poinformować mieszkańców, w sposób zwyczajowo przyjęty, o możliwości ich uwzględnienia w tym wykazie. Ma to na celu zabezpieczenie osób najbardziej potrzebujących.

Finansowanie

Walka z epidemią to oczywiście koszty, które w pierwszej kolejności powinien pokryć budżet państwa. Na wsparcie realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem koronawirusowi jednostki samorządu terytorialnego mogą otrzymywać dotacje z budżetu państwa (art. 31 ust. 2 specustawy).  

W specustawie zapisano również, że Rada Ministrów może, w drodze rozporządzenia, dokonywać przeniesienia planowanych wydatków budżetowych między częściami i działami budżetu państwa, uwzględniając wysokość oraz rodzaj koniecznego wsparcia i bieżące wykonanie wydatków w poszczególnych częściach i działach budżetu państwa.

Okres obowiązywania przepisów

Specustawa weszła w życie już dzień po dniu ogłoszenia (art. 37), czyli 8 marca. Część jej przepisów obowiązuje w ograniczonym zakresie czasowym (art. 36) – przepisy art. 3-6 i 10-14 (m.in. polecenie pracy zdalnej, dodatkowy zasiłek opiekuńczy, wyłączenie Prawa zamówień publicznych, nakładanie zadań przez premiera i wydawanie poleceń przez wojewodę) tracą moc po upływie 180 dni od dnia wejścia w życie, czyli obowiązują do 3 września 2020 r. Z kolei art. 31 dotyczący m.in. dofinansowania jst obowiązuje przez 365 dni.

Jak wyglądają losy polityczne specustawy?

 Podczas prac legislacyjnych nad ustawą zgłaszało wiele zastrzeżeń dotyczących jej zapisów. Komisja zdrowia przyjęła kilkanaście poprawek. Usunięto między innymi zapis, który mówił o tym, że Skarb Państwa, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz państwowe jednostki organizacyjne nie ponoszą odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w związku z uzasadnionymi działaniami mającymi na celu przeciwdziałanie COVID-19.

Senatorowie opozycji zapowiedzieli, że podejmą prace związane z nowelizacją specustawy, bo zawiera ich zdaniem wiele błędów merytorycznych i legislacyjnych.

De lege ferenda, czyli  zapowiedzi podobnej specustawy o charakterze gospodarczym

Pytaniem interesującym wszystkich osób prowadzących działalność gospodarczą, jest problem odszkodowania poniesionych strat, wymuszonych sytuacją związaną z przeciwdziałaniem rozpowszechniania się koronawirusa. Nie istnieje w tej kwestii jakichkolwiek regulacji szczegółowych, chociaż nie brak wiarygodnych informacji, że takie przepisy wkrótce się pojawią. Poniżej zamieszczam zapowiedzi rządu dotyczące uregulowania przedmiotowych spraw:

Jesteśmy przygotowani, aby dać przedsiębiorcom bezpieczeństwo w trudniejszym dla gospodarki czasie – zaznaczyła minister właściwy do spraw gospodarki i rozwoju regionalnego podczas wspólnej konferencji z szefami resortów infrastruktury oraz rodziny, pracy i polityki społecznej 16 marca 2020r.

Rząd będzie chciał m.in. poprawić płynność finansową przedsiębiorstw. To przede wszystkim tanie pożyczki i gwarancje finansowane z Banku Gospodarstwa Krajowego – wyjaśniła Jadwiga Emilewicz.

Wprowadzony  zostanie również nowy sposób rozliczenia straty przez przedsiębiorców. Straty poniesione w 2020 r. będzie można odliczyć od podatku, który był należny za 2019 r. – wyjaśniła minister. Jak dodała, rząd zniesie także obowiązek nakładania kar za niewywiązywanie się z umów zawartych w trybie zamówień publicznych. Kary nie będą nakładane na wykonawców i podwykonawców – podkreśliła Jadwiga Emilewicz.
 
Minister właściwy do spraw pracy, zabezpieczenia społecznego i rodziny Marlena Maląg powiedziała, że pracodawcy,  którzy znajdą się w trudnej sytuacji związanej z rozprzestrzenianiem się koronawirusa otrzymają wsparcie z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Dofinansowanie będzie dotyczyć firm, których obroty spadną co najmniej o 15 proc. Minister dodała, że jeśli zaistnieje taka konieczność, pracodawca będzie mógł również wystąpić do ZUS-u o rozłożenie na raty lub umorzenie swoich składek.
 
Minister właściwy do spraw transportu i łączności Andrzej Adamczyk poinformował, że wobec braku klientów transportowcy, którzy utrzymują linie autobusowe w relacjach międzynarodowych, będą mogli je zawiesić bez szkody dla siebie. Minister wyjaśnił, że branża transportowa jest jedną z najbardziej narażonych na wpływ epidemii.

W tym zakresie objęliśmy uwagą najważniejsze uregulowania specustawy i w trosce o swoich Klientów będziemy na bieżąco śledzić wszystkie zmiany i nowości w przepisach prawnych, związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem koronawirusa.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Zapisz się do naszego newslettera

Rozwiązałeś swój problem?

Podpowiemy Ci co należy zrobić.
Ciekawe rozwiązania bezpłatnie wprost na Twój email